Andere instrumenten

Handpan, steel tongue drum en Tibetaanse klok: drie instrumenten met metalen klankkast en elk een eigen akoestisch profiel

Dit gedeelte omvat drie instrumentenfamilies die metaal als resonantiemateriaal gemeen hebben, maar radicaal verschillen in hun bouw, frequentiebereik en technische toegankelijkheid. Een handpan van genitreerd staal, een steel tongue drum van 30 cm en een Tibetaanse klok van brons hebben alleen gemeen dat ze tot de melodische percussie-instrumenten behoren. Door hun concrete verschillen te begrijpen, kunt u het instrument kiezen dat geschikt is voor een specifiek doel, of het nu gaat om solospel, een klankbad of integratie in een begeleide ontspanningssessie.

De handpan: een instrument met akoestische concaviteit, veeleisend qua fabricage en techniek

De handpan wordt vervaardigd uit twee aan elkaar bevestigde stalen helften, waarvan de bovenste helft met de hand wordt gevormd tot concave harmonische velden. Elk veld wordt afzonderlijk gehamerd en gestemd om een grondtoon, een octaaf en een kwint te produceren, wat de klank zijn karakteristieke dichtheid geeft. Een standaard handpan heeft een diameter van 53 tot 56 cm en weegt 2,8 tot 3,5 kg, afhankelijk van de wanddikte, die doorgaans tussen 0,9 en 1,2 mm ligt. De sustain per noot bedraagt vaak meer dan 20 tot 35 seconden wanneer het instrument goed wordt bespeeld, tegenover 8 tot 12 seconden bij een instapmodel van onbehandeld staal.

De kwaliteit van de nitrering van het staal is rechtstreeks bepalend voor de stabiliteit van de stemming in de loop van de tijd. Correct behandeld genitreerd staal is bestand tegen vochtigheidsschommelingen zonder waarneembare ontstemming bij 6 tot 12 maanden regelmatig gebruik. Onbehandeld of oppervlakkig geverfd staal raakt in een vochtige omgeving binnen enkele weken ontstemd. De meest gangbare stemming blijft de D-mineur Dorisch (D Kurd), waarvan de centrale grondtoon rond 146,8 Hz (D2) ligt, wat een midden-lage toonhoogte oplevert die ideaal is voor gesloten ruimtes. Andere toonladders, zoals de Celtic, de Integral of de Hijaz, maken het mogelijk om verschillende modale klankkleuren te verkennen op basis van dezelfde constructieve principes.

De steel tongue drum: toegankelijke melodische percussie, pentatonische toonladder en veelzijdig formaat

De steel tongue drum, ook wel tank drum of hank drum genoemd, wordt met een laser uit een stalen schijf gesneden om tongen te vormen die gestemd zijn door de lengte en de breedte van de uitsnijding. De gangbare modellen variëren van 6 cm (draagbaar formaat, hoog register rond 800 Hz tot 1200 Hz) tot 30 cm diameter (laag register tot 130-150 Hz voor de 11-tons formaten gestemd in C majeur of in de pentatonische toonladder). Een steel tongue drum van 22 cm in een pentatonische toonladder van 9 noten is de beste keuze voor een beginner: de toonladder zonder halve tonen maakt muzikale fouten vrijwel onmogelijk, de sustain van 6 tot 10 seconden per tong is voldoende voor vloeiende overgangen met de vinger of een viltstokje, en het gewicht van 800 g tot 1,2 kg maakt mobiel gebruik mogelijk.

Het verschil tussen spelen met de vingers en spelen met een viltstokje is akoestisch significant: de vingers activeren bij voorkeur de midden- en hoge harmonischen, terwijl het viltstokje de grondtoon versterkt en een rondere aanslag geeft. Bij een steel tongue drum met een wanddikte van 1,5 mm kan een te stijve stok (hardhout) storende klapgeluiden veroorzaken aan de randen van de tongen, terwijl een stok met een kopdiameter van 18 tot 22 mm en een viltlaag van gemiddelde dichtheid de beste dynamische respons biedt.

De Tibetaanse klok: tingsha en ghanta, instrumenten met één aanslag, hoog register

De Tibetaanse klokken, in de boeddhistische traditie van de Himalaya tingsha genoemd, bestaan uit twee kleine cimbalen van een bronslegering (meestal 78 % koper, 22% tin, met sporen van zink afhankelijk van de ambachtelijke gieterijen in de Kathmandu-vallei) die met elkaar zijn verbonden door een gevlochten leren of katoenen koord. Hun standaarddiameter ligt tussen 6 en 8 cm, met een gewicht per paar van 60 tot 120 g, afhankelijk van de wanddikte. De grondtoon bij het aanslaan ligt doorgaans tussen 900 Hz en 1400 Hz, afhankelijk van de grootte, met een sustain van 8 tot 15 seconden voor een met de hand gehamerde legering van hoge kwaliteit, tegenover 3 tot 5 seconden voor een industrieel gegoten model met dezelfde diameter.

De techniek van zijdelingse percussie (rand tegen rand) produceert een smal en helder frequentiespectrum, dat verschilt van dat wat wordt verkregen door wrijving op een klankschaal. Deze korte en scherpe klankimpact verklaart waarom de Tibetaanse klok wordt gebruikt als overgangssignaal in gestructureerde sessies, en niet als instrument voor het vasthouden van harmonische klanken: hij ondersteunt geen drone, maar markeert een moment.

Handpan: diameter 53-56 cm, genitreerd staal met een dikte van 0,9-1,2 mm, sustain 20-35 s/noot, modale toonladders (Kurd, Celtic, Integral), aanslagtechniek met blote handen
Steel tongue drum: formaten 6-30 cm, lasergesneden staal, pentatonische of diatonische toonladders van 9-11 noten, sustain 6-10 s, bespeelbaar met vingers en viltstokjes van 18-22 mm
Tibetaanse klok (tingsha): diameter 6-8 cm, brons 78% koper / 22% tin, gewicht 60-120 g/paar, sustain 8-15 s (met de hand geslagen) of 3-5 s (industrieel gegoten), toonbereik 900-1400 Hz

Kies tussen deze drie instrumenten op basis van het daadwerkelijke gebruik

Een beoefenaar van geluidstherapie die groepssessies leidt, heeft een handpan of een grote steel tongue drum van 30 cm nodig om een ruimte van 20 tot 30 m² te vullen: het lage register en de lange sustain klinken moeiteloos door de ruimte. Iemand die thuis in een appartement mediteert, zal in een steel tongue drum van 22 cm met een pentatonisch bereik een handzamere, goedkopere en akoestisch toereikende oplossing vinden. De Tibetaanse klok beantwoordt aan een andere behoefte: een kort en nauwkeurig geluid, maximale draagbaarheid, gebruik als aanvulling op een klankschaal of een ander instrument dat lang klinkt. Deze drie families vullen elkaar aan, ze zijn niet onderling uitwisselbaar.